Te Ahikā | Te Pourewa (Te Reo Māori)

Tenei te reo karanga o Te Aitanga-a-Hauiti ki ngā manuhiri kua tau mai nei ki Te Pourewa, ka tū ki runga i te Tāpohutanga o Hoturangi o Titirangi.

Te Aitanga a Hauiti

Ko Hauiti te tipuna i noho nei ki Uawa i te tau 1500, a, ko ia te tipuna nui o Te Aitanga-a-Hauiti, i puta whakarunga ki Tūranga, whakararo hoki ki Tokomaru ngā uri, hei karangatanga Hapū ki tēna rohe ki tēna rohe.

Te whakarewatanga o te kaupapa o Te Pourewa ki Hoturangi, 2017. Pikitia nā Krystal Garrett.

Te whakarewatanga o te kaupapa o Te Pourewa ki Hoturangi, 2017. Pikitia nā Krystal Garrett.

Hingangaroa me Iranui

Ko Hauiti te potiki a Hingangaroa raua ko Iranui. Koia nei a Hingangaroa, uri nā Maui, nā Paikea, nā Toi anō hoi, tohunga whakairo i tōna wā. Nānā anō i tū ai te whare wānanga o Te Rāwheoro i Mangakūkū, i tuawhenua atu o Uawa. Ko tōna kaupapa ko te whakapapa, ko nga korero o te iwi, ko te whakairo hoki, otirā ko ngā korero tuku iho mo ngā tipuna pera i a Tangaroa, i a Tāne, i a Ruaumoko mā hei wānanga.

Ko te wahine matua o Hingangaroa ko Tamateataharoa. Kei Uawa tonu ngā uri e noho ana, ara, a Ngati Hauariki me Ngati Kuranui, Ko tana wahineiti ko Iranui, tamahine a Tamatea o Takitimu waka, rāua ko Iwipūpū, tuahine hoki o Kahungunu. Ko ngā tama matamua a Hingangaroa rāua ko Iranui ko Taua tō mua, ka heke ki a Te Whānau-ā-Apanui o te rohe o Te Kaha, Ko Māhaki Ewe Karoro tō muri iho, tipuna o Ngāti Porou o Waiapu.

Ka hau te rongo o Hingangaroa, ka haere ake ngā tohunga o te Tairāwhiti ki a ia Ina ngā kupu o te waiata tangi a Rangiuia, tohunga whakamutunga o Te Rāwheoro;

“Me ko Manutangirua, Ko Hingangaroa,
Ka tū tōna whare Te Rāwheoro , e
Ka tipu te whaihanga e hika, ki Uawa
Ka riro te whakautu, e hika, ki Uawa
Ka riro te whakautu, te Ngaio ki Rarotonga,
Ka riro te Manaia, ka riro te Taowaru;
Ka taka I raro I raro ra, I a Apanui e . . .”

Tokorua ngā wahine a Hauiti. Ko tana wahine matua ko Kahukuraiti, tamahine a Rongowhakaata, tekau ā rāua tamariki. Ka moe anō a ia i a Rākaumanawahē, Tamahine a Uepōhatu, tokorua a raua tamariki. Ka tohua e ia tana tama a Kahukuranui (I a Kahukuraiti) hei ringa kaha mōna, hei arataki i tōna iwi, nā, ka whakanohonoho haere i ana tamariki ki tōna rohe. Nā wai ra ka whai mana a Hauiti me ana tamariki i te rohe o Ūawa, ahakoa ngā raru i waenganui i a rātau, ngā tohe rānei a rāwaho, ka noho tonu hei kaitiaki I uta, hei mana ki tai, moana rā anō, tae noa mai ki te wā i ū mai ai a Kapene Hemi Kuki ki Uawa i te marama o Oketopa i te tau 1769.

uawanui a ruamatua - 1769

M_C1_06.jpeg

E ai ki ngā kōrero a Hauiti mo te wā i a Kuki, kua tangata whenua te iwi, kua kīia ai he whenua kura, he momona. Waihoki he wāhi whai mana a Uawa, mo te tangata, mo te wānanga anō, me te wā kua rangatira hoki i a Hinematioro raua ko Te Whakatatare-o-te-rangi.

Nā, Ko Hinematioro te ūpoko ariki o te whānau o Ūawa i taua wā, a, ko ia hoki tētahi o ngā tipuna mātua o Te Kani-a-Takirau. He ariki tapairu hoki a Hinematioro, he wahine mau i tōna iwi, he wahine whaimana, he wahine whakateitei ki te motu, e ai ki ngā Pākehā tuatahi ki te whenua nei ko te ‘kuini o te Tairawhiti’ te puhi o te iwi I te ūnga mai o Kuki ki kōnei.

Ka heke tahi ngā tohu ariki o Hinematioro raua ko Te Whakatatare o Te Rangi ki to raua mokopuna, ki a Te Kani-a-Takirau, ariki, rangatira o Te Aitanga a Hauiti, a, tae noa ki tōna matenga i te tau 1856.

Ko te Rerenga o Kōpu te kaupapa i wehe ai a Kapene Kuki i tana whenua, ka ū atu ki Tahiti i te tau 1769 ki te whai haere i ngā āhuatanga e pa ana ki ‘Te Ara a Kōpu’, a, mai reira, ki Tūranganui, ki Anaura, ki Uawa hoki.

M_C1_04.jpg

I te taenga atu ki Ūawa ki te wāhi o Ōpoutama, ka huaina hei whenua ki reira ko ‘Cooks Cove. Ko te kaiarahi o te waka o Kuki ki kōnei, he rangatira he tohunga kaitiro whenua nō Tahiti, Ko tana ingoa ko Tupaea. I eke a Tupaea ki runga i te Kaipuke o Kuki i Matavai. Nō Raiataea a ia.

I heipū “Te Ara o Kōpu” I te tau 2004. I taua tau ka haere wētahi o ngā tamariki o Ūawa ki Ingarangi me Tahiti, ki te whakanui I te take o “Te Ara o Kopu” Hei te marama o Hune i te tau 2012 ko te putanga tuaruatanga mai o “Te Ara o Kōpu”, a, kāore e puta mai anō mo ngā tau 105.

E mea ana a Te Aitanga ā Hauiti, ko te putanga o Kuki ma ki Anaura me Uawa te wā i hou tuatahi ai te rongo i waenganui i te Maori me te Pākehā.

Nō e ūnga o Kuki ki Ōpoutama, ko te rongomau, ko te mataara hoki te āhua o te noho i Ūawa i runga anō i ngā tikanga whakaheke a ngā atua o te rangi me te whenua, taketake mai.


mātaki ‘Te ara tapu o nga tipuna’

This short documentary was produced 2004 by Tolaga Bay Area School students Hana Parata-Walker, Dexter Waru and Sarah Pethybridge. It tells the story of the arrival of Captain Cook to Uawa in 1769, and the impact this encounter had on the local iwi, Te Aitanga a Hauiti.